Những lỗi thường gặp khi đọc nến

Cách dùng bài này. Đây là bài ôn lại các bài trước, không đưa định nghĩa mới. Mỗi lỗi có một tình huống ngắn, chỗ sai, cách kiểm tra, và bài nền tảng để xem lại. Ví dụ là số liệu giả định, thứ tự Mở – Cao – Thấp – Đóng.

Mục tiêu bài học

Sau bài này, bạn có thể:

• Gọi tên chín lỗi đọc nến hay gặp và nhận ra chúng trong một đoạn nhận xét.
• Với mỗi lỗi, nêu cách kiểm tra có thể làm được bằng dữ liệu bạn đang có.
• Nói được khi nào dữ liệu chưa đủ để kết luận, thay vì đoán.
• Dùng một danh sách kiểm tra ngắn trước khi gọi tên một mẫu nến.

Bài nối tiếp Mẫu nến nhiều cây. Nhận diện mẫu nến vốn mang tính chủ quan và còn tranh luận về khả năng dự báo (theo Wikipedia, Candlestick pattern), nên phần lớn lỗi dưới đây không nằm ở hình vẽ mà ở cách ta kết luận từ hình.

Chín lỗi và cách kiểm tra

Lỗi 1. Thuộc tên mẫu mà bỏ bối cảnh

Tình huống. Một nến có (Mở – Cao – Thấp – Đóng) 106 – 106,4 – 100 – 105,8: thân rất nhỏ, bóng dưới dài. Người đọc thấy hình giống Hammer và ghi “Hammer”. Ba nến liền trước có giá đóng tăng dần, nên đây là một đà tăng ngắn theo cách mô tả của ví dụ này (bài chưa đặt quy tắc nhận diện xu hướng bằng đỉnh/đáy).

Sai ở đâu. Cùng một hình dạng, tên của mẫu phụ thuộc vào xu hướng đứng trước nó. Sau đà giảm, hình này được gọi là Hammer; sau đà tăng, nó được gọi là Hanging Man. Gọi tên chỉ từ hình dạng là bỏ lớp bối cảnh. Lưu ý: ba giá đóng tăng dần chỉ là một mô tả đà tăng ngắn, chưa đủ để nói “xu hướng tăng” theo mọi định nghĩa (còn tùy khung thời gian và cách xác định đỉnh/đáy, xem bài 4).

Cách kiểm tra. Viết ra bối cảnh trước khi viết tên: “sau đà tăng/giảm/đi ngang, trên khung thời gian nào”. Nếu chưa chắc bối cảnh, ghi “hình dạng giống Hammer, chưa xác định bối cảnh”.

Học lại. Đọc nến trong bối cảnh và Mẫu nến một cây.

Lỗi 2. Đo theo thân nhưng lại tính cả bóng, hoặc ngược lại

Tình huống. Nến 1 giảm: 110 – 112 – 104 – 106. Nến 2 tăng: 105 – 111 – 104,5 – 110,5. Người đọc nói “nến 2 không bao phủ nến 1 vì high 111 thấp hơn high 112”, rồi bỏ qua.

Sai ở đâu. Bài 7 đọc Engulfing theo thân: thân nến 2 (105 đến 110,5) bao phủ thân nến 1 (106 đến 110) cả hai phía. Bóng không cần bao phủ. Người đọc đã dùng thước đo biên độ (high–low), vốn là thước đo của một mẫu khác (Inside Bar, xem lỗi 3).

Cách kiểm tra. Trước khi so sánh, ghi rõ thước đo: “so thân với thân” hay “so high–low với high–low”. Sau đó lấy đúng hai cặp số tương ứng.

Học lại. Thân nến và bóng nến và Mẫu nến hai cây.

Lỗi 3. Lẫn Harami với Inside Bar

Tình huống. Hai cặp nến, đều gọi là “nến con nằm trong nến mẹ”:

• Cặp A: nến 1 là 120 – 121 – 109 – 110, nến 2 là 112 – 122 – 111 – 118.
• Cặp B: nến 1 là 100 – 110 – 98 – 105, nến 2 là 102 – 108 – 99 – 106.

Sai ở đâu. Cặp A: thân nến 2 (112 đến 118) nằm trong thân nến 1 (110 đến 120), nên đạt quan hệ thân trong thân (chưa xét thân nến 1 có lớn không, thân nến 2 có nhỏ tương đối không, và bối cảnh, nên chưa đủ để gọi là Harami). Nhưng high 122 vượt high 121 của nến 1, nên không là Inside Bar. Cặp B ngược lại: high–low của nến 2 (99 đến 108) nằm trong high–low của nến 1 (98 đến 110), nên là Inside Bar; nhưng thân nến 2 (102 đến 106) vượt giá đóng 105 của nến 1 nên không đạt quan hệ thân trong thân, tức không là Harami. Hai khái niệm đo hai thứ khác nhau.

Cách kiểm tra. Hỏi hai câu riêng: “thân trong thân không?” và “high–low trong high–low không?”. Ghi câu trả lời cho từng câu.

Học lại. Mẫu nến hai cây, phần Harami khác Inside Bar.

Lỗi 4. Dùng nến đang chạy như đã đóng

Tình huống. Khung 1 giờ. Nến 1 (đã đóng) là 101 – 102 – 98 – 99. Lúc 10:40, nến 10:00–11:00 hiển thị mở 98,5, cao 103, thấp 98, giá hiện tại 102,5, và trông như Bullish Engulfing. Người đọc ghi nhận ngay. Đến 11:00 nến đóng ở 100.

Sai ở đâu. Nến chưa đóng chưa có giá đóng chốt: giá hiện tại 102,5 chỉ là giá đang chạy. Khi đóng ở 100, thân nến 2 là 98,5 đến 100, không bao phủ thân nến 1 (99 đến 101). Mẫu không thành.

Cách kiểm tra. Trước khi áp tiêu chí, xác nhận nến đó đã đóng. Nếu chưa, ghi “chưa đóng, điều kiện chưa đánh giá được”. Việc này không phụ thuộc mẫu nào, và áp dụng cho mọi tiêu chí có dùng giá đóng.

Học lại. Nến đang chạy và nến đã đóng.

Lỗi 5. Trộn định nghĩa của nhiều nguồn thành một

Tình huống. Người đọc nói: “Theo thinkorswim, Three White Soldiers cần ba nến tăng dài, mở trong thân nến trước và đóng gần mức cao.” Chuỗi họ đang xem có nến 3 đóng cách high khá xa, nên họ kết luận “không phải”.

Sai ở đâu. Điều kiện “mở trong thân nến trước” có ở Pattern Dictionary của StockCharts và thinkorswim. Điều kiện “đóng gần mức cao” có ở Pattern Dictionary và Wikipedia, còn thinkorswim (trang đã đọc) không nêu. Câu trên ghép tiêu chí của nhiều nguồn rồi gán cho một nguồn.

Cách kiểm tra. Với mỗi tiêu chí, ghi tên nguồn bên cạnh. Nếu bạn muốn dùng bộ tiêu chí ghép, gọi nó là “tiêu chí của tôi” và nói rõ ghép từ đâu.

Học lại. Mẫu nến nhiều cây, phần Three White Soldiers và Three Black Crows.

Lỗi 6. Lẫn ba tình huống: không đạt, chưa đánh giá được, và biến thể

Tình huống. Người đọc xem biểu đồ tiền mã hóa khung 15 phút, chạy gần như liên tục, và có ba nhận xét: (a) “Nến 2 mở đúng bằng giá đóng nến 1, không có khoảng trống, nên chuỗi này không phải Morning Star.” (b) “Thiếu xác nhận khối lượng”, dù bảng dữ liệu của họ không có cột khối lượng. (c) “Ở thị trường này không có khoảng trống, nên mình bỏ điều kiện đó và vẫn gọi là Morning Star.”

Sai ở đâu. Ba nhận xét thuộc ba loại khác nhau, và chúng hay bị gộp làm một:

• (a) Đủ dữ liệu OHLC nhưng không có gap: theo định nghĩa đã chọn (có điều kiện khoảng trống), chuỗi này không đáp ứng tiêu chí gap. Đây là một kết luận hợp lệ, miễn là nói rõ “theo định nghĩa X”. Việc định nghĩa đó chưa được chứng minh là hiệu quả ở thị trường khác không có nghĩa là bạn không được dùng nó để phân loại hình dạng.
• (b) Thiếu dữ liệu để kiểm tra: điều kiện về khối lượng chưa đánh giá được. Đó không phải “không đạt” và cũng không phải “đạt”.
• (c) Bỏ tiêu chí gap cho thị trường liên tục: đây là một biến thể, không phải nguyên văn định nghĩa. Biến thể cần ghi rõ đã đổi gì và cần kiểm chứng riêng; bài chưa có bằng chứng về nó.

Các nguồn mô tả khoảng trống bằng ví dụ cổ phiếu với nến theo ngày. Ở thị trường giao dịch gần liên tục, nến sau có thể mở rất gần giá đóng của nến trước, nên điều kiện gap có thể ít xuất hiện; bài không kết luận hơn thế.

Cách kiểm tra. Với từng điều kiện, chọn một trong ba nhãn: “đáp ứng”, “không đáp ứng” (đủ dữ liệu, kết quả là không), “chưa đánh giá được” (thiếu dữ liệu). Nếu bạn đổi hoặc bỏ điều kiện, gọi đó là “biến thể của tôi” và ghi điều kiện đã đổi.

Học lại. Mẫu nến nhiều cây, phần Biến thể cần kiểm chứng.

Lỗi 7. Chọn ví dụ theo kết quả hoặc dùng thông tin về sau

Tình huống. Một người lưu năm biểu đồ có Morning Star mà sau đó giá đi lên, và kết luận “mẫu này hay đúng”. Họ không ghi lại mẫu đã xuất hiện tổng cộng bao nhiêu lần trên cùng dữ liệu. Một người khác cắt khung hình bắt đầu từ đáy rồi nói “đà giảm trước đó rất rõ”.

Sai ở đâu. Cả hai đều dùng thông tin mà họ biết sau sự kiện để chọn hoặc dựng ví dụ. Chọn các trường hợp có lợi và bỏ phần còn lại là cherry picking, một dạng bằng chứng không đầy đủ. Thử nhiều cách cắt dữ liệu trên cùng một bộ rồi chỉ nêu cách cho kết quả đẹp là gần với data dredging.

Cách kiểm tra. Quyết định trước: phạm vi dữ liệu, khoảng thời gian, tiêu chí. Rồi đếm mọi lần mẫu thỏa tiêu chí trong phạm vi đó, kể cả lần không như mong đợi. Khi đánh giá bối cảnh, chỉ dùng dữ liệu có tại thời điểm của nến cuối.

Học lại. Đọc nến trong bối cảnh, phần Đừng giải thích bằng diễn biến bạn đã biết.

Lỗi 8. Coi “xác nhận mẫu” là bằng chứng về hiệu quả

Tình huống. Người đọc nói: “Nến 3 đã đóng trên trung điểm, điều kiện xác nhận đã đạt, nên giá chắc chắn sẽ tiếp tục tăng.”

Sai ở đâu. “Xác nhận” ở các nguồn là một điều kiện về diễn biến giá theo nguồn: có thể liên quan đến nến cuối, các nến tiếp theo (StockCharts nói nhiều mẫu cần xác nhận trong 1 đến 3 ngày) hoặc khối lượng, chứ không chỉ hình dạng. Nó nói chuỗi đã đủ điều kiện mà nguồn đặt ra, không nói gì về xác suất hay kết quả sau đó. Việc nói “chắc chắn” cũng vượt quá những gì nguồn đã đọc đưa ra.

Cách kiểm tra. Thay câu kết luận bằng hai câu tách riêng: “Chuỗi này thỏa tiêu chí của mẫu X theo nguồn Y” và “Tôi chưa có dữ liệu về diễn biến sau mẫu”. Nếu muốn nói điều thứ hai, cần dữ liệu và cách đếm như ở lỗi 7.

Học lại. Mẫu nến một cây, phần Xác nhận mẫu khác với bằng chứng về hiệu quả giao dịch.

Lỗi 9. Đặt ngưỡng sau khi đã thấy kết quả

Tình huống. Người đọc muốn định nghĩa “thân dài” bằng số. Họ thử ngưỡng 1,2 lần, 1,5 lần, 2 lần thân trung bình trên dữ liệu cũ, rồi giữ ngưỡng nào cho ra nhiều mẫu “đúng” nhất.

Sai ở đâu. Ngưỡng được chọn bằng chính dữ liệu dùng để chấm nó, nên con số đó chỉ mô tả dữ liệu đã dùng, chưa nói gì về dữ liệu khác. Đây là thử nhiều giả thuyết trên một bộ dữ liệu. Ngoài ra, các nguồn đã đọc mô tả “dài” và “nhỏ” ở dạng tương đối, không đặt ngưỡng số chung.

Cách kiểm tra. Ghi ngưỡng và lý do trước khi xem kết quả. Nếu muốn so sánh nhiều ngưỡng, dành một đoạn dữ liệu khác để kiểm tra lại ngưỡng đã chọn, và nói rõ đây là quy ước của bạn.

Học lại. Các dạng nến cơ bản, phần Lưu ý về định nghĩa.

Khi dữ liệu chưa đủ

Hai tình huống ngắn cho thấy “không kết luận được” là một đáp án hợp lệ.

Chỉ có giá đóng. Bạn nhận một bảng gồm giá đóng 5 ngày: 52, 50, 49, 51, 53. Câu hỏi: “Ngày thứ ba có phải Doji không?” Không có giá mở, cao, thấp, nên không biết hình dạng nến. Chuỗi giá đóng chỉ cho biết hướng đi của giá đóng, không đủ để dựng nến.

Chỉ có Mở và Đóng. Bảng có hai ngày: ngày 1 mở 50, đóng 44; ngày 2 mở 46, đóng 48. Thân ngày 2 (46 đến 48) nằm trong thân ngày 1 (44 đến 50), nên đạt quan hệ thân trong thân. Đó mới là một tiêu chí của Harami. Còn thiếu: thân nến 1 có lớn không và thân nến 2 có nhỏ tương đối không (cần một cách so sánh với các nến khác), bối cảnh xu hướng trước đó (không có trong bảng). Và không biết high–low nên cũng không đánh giá được Inside Bar. Kết luận đúng: “đạt quan hệ thân trong thân; chưa đủ dữ liệu cho các tiêu chí còn lại và cho Inside Bar”, không phải “đây là Bullish Harami”.

Danh sách kiểm tra ngắn

Trước khi gọi tên một mẫu, đi qua các câu sau:

1. Nến cuối đã đóng chưa?
2. Tôi đang so thân với thân, hay high–low với high–low?
3. Bối cảnh xu hướng trước đó là gì, trên khung nào, dựa trên dữ liệu có tại thời điểm đó?
4. Mỗi tiêu chí tôi dùng đến từ nguồn nào? Có tiêu chí nào là của riêng tôi?
5. Với từng điều kiện: đáp ứng, không đáp ứng (đủ dữ liệu), hay chưa đánh giá được (thiếu dữ liệu)? Nếu tôi bỏ hoặc đổi điều kiện, đã ghi đó là biến thể chưa?
6. Tôi đã đếm mọi trường hợp trong phạm vi, hay chỉ những trường hợp tôi nhớ?
7. Câu kết luận của tôi nói “đủ điều kiện theo nguồn” hay đang nói về diễn biến và kết quả sau đó?

Tóm tắt

• Lỗi hay gặp nằm ở cách kết luận: bỏ bối cảnh, đo sai thước, dùng nến chưa đóng, trộn nguồn, gộp “không đạt”, “chưa đánh giá được” và “biến thể” làm một.
• Harami đo thân, Inside Bar đo high–low. Hai khái niệm không thay thế nhau.
• Chưa đủ dữ liệu thì ghi “chưa đánh giá được”. Đủ dữ liệu mà không đạt thì ghi “không đáp ứng”. Bỏ hoặc đổi điều kiện là biến thể.
• Một tiêu chí đạt (ví dụ thân trong thân) chưa đủ để gọi tên cả mẫu.
• Chọn ví dụ theo kết quả và đặt ngưỡng sau khi xem kết quả làm kết luận mất giá trị.
• Xác nhận là điều kiện về diễn biến giá theo nguồn (có thể gồm nến tiếp theo hoặc khối lượng). Nó không phải bằng chứng về hiệu quả giao dịch.

Ôn tập

Hãy tự làm trước, rồi mở phần đáp án.

Bài tập 1 (nhận ra lỗi). Các câu sau; (a) đúng, các câu còn lại mắc một trong chín lỗi. Với (a), (a2), (a3) hãy gán nhãn “đáp ứng / không đáp ứng / chưa đánh giá được / biến thể”; với các câu còn lại gán lỗi tương ứng: (a) “Nến 2 mở đúng bằng giá đóng nến 1, không có khoảng trống, nên chuỗi này không đáp ứng Morning Star theo định nghĩa có điều kiện gap.” (a2) “Mình bỏ điều kiện gap vì thị trường chạy liên tục, rồi vẫn gọi là Morning Star.” (a3) “Bảng không có cột khối lượng nên chuỗi này không đạt điều kiện khối lượng.” (b) “Mình thử ba ngưỡng và giữ cái cho nhiều mẫu nhất.” (c) “Nến này bóng dưới dài, vậy là Hammer.” (d) “Nó đã đóng trên trung điểm, nên mẫu này hiệu quả.”

Xem đáp án

• (a) Không đáp ứng tiêu chí gap (đủ dữ liệu OHLC, kết quả là không). Câu này không có lỗi: nó nói rõ “theo định nghĩa có điều kiện gap”. Việc định nghĩa chưa được chứng minh hiệu quả ở thị trường khác không cấm bạn dùng nó để phân loại hình dạng.
• (a2) Biến thể: bỏ điều kiện gap tạo ra một định nghĩa khác. Phải ghi rõ “Morning Star biến thể, không có gap” và kiểm chứng riêng; gọi nó là Morning Star nguyên văn là lỗi 5 (trộn định nghĩa).
• (a3) Chưa đánh giá được: thiếu cột khối lượng thì điều kiện này không thể là “không đạt”. Nó cũng không phải là “đạt”.
• (b) Lỗi 9: chọn ngưỡng bằng chính dữ liệu dùng để chấm.
• (c) Lỗi 1: gọi tên từ hình dạng mà chưa xác định bối cảnh; cùng hình dạng này có thể là Hammer hoặc Hanging Man tùy xu hướng trước đó.
• (d) Lỗi 8: đóng trên trung điểm là một điều kiện của định nghĩa, không chứng minh hiệu quả.

Bài tập 2 (dữ liệu thiếu). Bạn có bảng chỉ gồm Mở và Đóng cho hai ngày: ngày 1 mở 30, đóng 36; ngày 2 mở 34, đóng 31. Một người bạn hỏi: “Đây là Bearish Harami phải không? Và có phải Inside Bar không?” Bạn trả lời thế nào?

Xem đáp án

• Thân ngày 1: 30 đến 36 (tăng). Thân ngày 2: 31 đến 34 (giảm), nằm trong thân ngày 1. Vậy đạt quan hệ thân trong thân. Các tiêu chí còn thiếu của Harami: thân nến 1 lớn và thân nến 2 nhỏ tương đối (cần so với các nến khác), và bối cảnh đà tăng trước đó; bảng không có, nên chưa xác định.
• Inside Bar cần high và low của hai nến, mà bảng không có. Không kết luận được.

Câu trả lời mẫu: “Thân trong thân: đạt. Thân lớn/nhỏ tương đối và bối cảnh: chưa có dữ liệu. Inside Bar: chưa đánh giá được.” Chưa đủ để nói “đây là Bearish Harami”.

Bài tập 3 (Harami hay Inside Bar). Nến 1 là 80 – 88 – 78 – 84; nến 2 là 82 – 86 – 81 – 85,5. Nến 2 có thân trong thân nến 1 không? Có là Inside Bar không?

Xem đáp án

Thân nến 1: 80 đến 84. Thân nến 2: 82 đến 85,5.

• Đỉnh thân nến 2 là 85,5, cao hơn 84, nên thân nến 2 không nằm trong thân nến 1. Vậy không đạt quan hệ thân trong thân, nên không là Harami.
• High 86 thấp hơn 88 và low 81 cao hơn 78, nên high–low nến 2 nằm trong high–low nến 1. Vậy là Inside Bar.

Đây là trường hợp Inside Bar nhưng không phải Harami.

Bài tập 4 (nến đang chạy). Khung 4 giờ. Nến 1 (đã đóng) là 70 – 71 – 66 – 67 (giảm). Giữa chừng, nến 2 hiển thị mở 66,5, cao 72, thấp 66, giá hiện tại 71,5. Khi đóng, nến 2 là 66,5 – 72 – 66 – 68. Trong từng thời điểm, nó có bao phủ thân nến 1 không?

Xem đáp án

Thân nến 1: 67 đến 70.

• Giữa chừng: thân nến 2 (đang tính theo 66,5 và 71,5) kéo từ 66,5 đến 71,5, bao phủ thân nến 1 (67 đến 70). Trông như Bullish Engulfing, nhưng nến chưa đóng nên chưa đánh giá được.
• Khi đóng ở 68: thân nến 2 là 66,5 đến 68, không bao phủ phần 68 đến 70 của thân nến 1. Không đáp ứng.

Bài học: giá hiện tại của nến chưa đóng chưa là giá đóng.

Bài tập 5 (trộn nguồn). Người đọc viết: “Morning Star theo StockCharts cần nến 3 đóng trên trung điểm thân nến 1.” Hãy kiểm tra câu này theo các nguồn bài 8 đã đọc.

Xem đáp án

• Trang StockCharts về mẫu đảo chiều tăng nói nến 3 “cung cấp xác nhận” và không nêu nến 3 phải lên bao xa.
• Pattern Dictionary (cũng của StockCharts) nói nến 3 đóng trên trung điểm của thân ngày đầu. thinkorswim nói đóng cao hơn trung điểm của nến đầu.

Câu trên đúng nếu chỉ rõ là “Pattern Dictionary của StockCharts”, nhưng chưa đủ chính xác nếu viết chung là “StockCharts”, vì trang bài viết cùng nhà cung cấp không nêu tiêu chí đó. Khi trích nguồn, nên ghi đúng trang.