Thân nến và bóng nến cho biết điều gì?

Mục tiêu bài học

Sau bài này, bạn có thể:

• Đo một cây nến bằng số: thân, bóng trên, bóng dưới, biên độ và vị trí giá đóng cửa.
• So sánh thân và bóng với biên độ và với các nến xung quanh, mà không cần một ngưỡng cố định.
• Phân biệt quan sát (điều kiểm tra được bằng số) với diễn giải (suy luận có thể sai).
• Nêu được những điều không thể kết luận từ một cây nến.

Bài này nối tiếp Một cây nến Nhật được hình thành như thế nào?. Nếu chưa đọc bài đó, bạn nên đọc trước.

Ôn nhanh

Từ bài trước, bạn cần nhớ bốn điều:

• Một cây nến có bốn mức giá: mở, cao nhất, thấp nhất, đóng.
• Thân nến nối giá mở và giá đóng. Bóng nến đi tới giá cao nhất và thấp nhất.
• Biên độ là giá cao nhất trừ giá thấp nhất.
• Bài này vẫn nói về nến OHLC thông thường theo thời gian.

Đo một cây nến

Từ bốn mức giá, bạn tính được bốn đại lượng:

Đại lượng	Cách tính
Biên độ	Cao nhất − Thấp nhất
Thân	Giá trị tuyệt đối của (Đóng − Mở)
Bóng trên	Cao nhất − giá cao hơn trong hai giá Mở và Đóng
Bóng dưới	Giá thấp hơn trong hai giá Mở và Đóng − Thấp nhất

Với mọi cây nến, thân + bóng trên + bóng dưới luôn bằng biên độ. Đây là cách nhanh để kiểm tra phép tính của bạn.

Quy ước màu của các hình trong bài này: nến tăng (đóng cao hơn mở) tô xanh ngọc, nến giảm (đóng thấp hơn mở) tô đỏ san hô, nến doji (đóng bằng mở) tô xám sáng. Màu chỉ là quy ước của các hình này; nền tảng khác có thể tô khác, nên hãy đọc theo nhãn trong hình và theo số liệu Mở – Cao – Thấp – Đóng.

Hình 1. Đo một cây nến. Ví dụ giả định: mở 109, cao nhất 114, thấp nhất 105, đóng 112.

Với ví dụ trong Hình 1:

• Biên độ: 114 − 105 = 9.
• Thân: 112 − 109 = 3.
• Bóng trên: 114 − 112 = 2.
• Bóng dưới: 109 − 105 = 4.
• Kiểm tra: 3 + 2 + 4 = 9.

Một đoạn có thể bằng 0. Wikipedia lưu ý rằng một cây nến không nhất thiết phải có thân hoặc có bóng.

Vị trí giá đóng cửa trong biên độ

Biên độ là khoảng cách giữa giá cao nhất và thấp nhất; không phải tổng quãng đường giá đã đi. Vị trí giá đóng cửa cho biết giá kết thúc ở đâu trong khoảng đó:

Vị trí đóng = (Đóng − Thấp nhất) ÷ (Cao nhất − Thấp nhất)

Kết quả nằm từ 0 (đóng đúng mức thấp nhất) đến 1 (đóng đúng mức cao nhất). Nếu cao nhất bằng thấp nhất thì biên độ bằng 0 và phép tính này không có nghĩa.

Với cây nến ở Hình 1: (112 − 105) ÷ 9 = 7/9, khoảng 78% tính từ đáy lên.

Hình 2. Ba cây nến cùng biên độ 9 (từ 105 đến 114), giá đóng cửa ở ba vị trí khác nhau. Ví dụ giả định.

Ba cây nến trong Hình 2 có cùng giá cao nhất và thấp nhất, nhưng:

Nến	Mở	Đóng	Thân	Đóng ở
1 (tăng)	106	113	7	89%
2 (tăng)	108	110	2	56%
3 (giảm)	113	106	7	11%

Cột cuối là vị trí đóng, lần lượt 8/9, 5/9 và 1/9 của biên độ.

Đây là điều bạn quan sát được. Một số tài liệu diễn giải rằng đóng càng gần mức cao nhất thì phe mua càng mạnh vào lúc kết thúc, và ngược lại. Hãy coi đó là một cách diễn giải, chưa phải một kết luận. Phần dưới sẽ nói thêm về điều này.

So sánh thân và bóng

So với biên độ của chính cây nến

Chia từng phần cho biên độ để biết chúng chiếm bao nhiêu. Với Hình 1 (biên độ 9):

• Thân: 3/9, khoảng 33%.
• Bóng trên: 2/9, khoảng 22%.
• Bóng dưới: 4/9, khoảng 44%.

Ba tỷ lệ cộng lại gần 100% (chỉ lệch do làm tròn). Quan sát: bóng dưới là đoạn dài nhất của cây nến này, và hai bóng cộng lại chiếm hơn một nửa biên độ.

So với các nến xung quanh

Một thân “dài” hay “ngắn” chỉ có nghĩa khi đặt cạnh những cây nến khác. Dưới đây là sáu cây nến liên tiếp (giả định). Cây số 6 chính là cây nến ở Hình 1.

Nến	Mở	Cao	Thấp	Đóng
1	100	103	99	102
2	102	106	101	105
3	105	107	103	104
4	104	109	103	107
5	107	110	105	109
6	109	114	105	112

Nến	Thân	Biên độ
1	2	4
2	3	5
3	1	4
4	3	6
5	2	5
Trung bình 5 nến đầu	2,2	4,8
6	3	9

So sánh cây số 6 với 5 cây trước đó, bạn quan sát được:

• Biên độ 9 lớn hơn cả biên độ lớn nhất trước đó (6), và bằng khoảng 1,9 lần trung bình (9 ÷ 4,8).
• Thân 3 chỉ bằng thân lớn nhất trước đó, và bằng khoảng 1,4 lần trung bình (3 ÷ 2,2).

Vậy phần “lớn bất thường” của cây số 6 chủ yếu nằm ở các bóng, không phải ở thân. Việc chọn 5 cây nến để so sánh ở đây chỉ là một lựa chọn để minh họa, không phải một chuẩn.

Hiểu ngưỡng trong đúng ngữ cảnh

Bạn có thể gặp những quy tắc kiểu “bóng được coi là dài khi dài ít nhất gấp đôi thân”. Một ngưỡng chỉ có nghĩa trong đúng ngữ cảnh mà nó được đặt ra, nên hãy hỏi nó dành cho mục đích nào và dựa trên dữ liệu nào.

Trong phạm vi tài liệu đã đối chiếu: trang StockCharts ChartSchool không đưa ngưỡng số cho thân dài hay ngắn, mà mô tả theo các nến xung quanh. Tỷ lệ gấp đôi mà trang đó nêu chỉ dành cho bóng trong một số mẫu đảo chiều, không phải quy tắc cho mọi cây nến. Đây là điều rút ra từ một trang, không phải kết luận về mọi tài liệu khác.

Quan sát và diễn giải

Đây là phân biệt quan trọng nhất của bài này. Có ba nhóm cần tách bạch:

• Quan sát: tính được trực tiếp từ bốn mức giá (OHLC).
• Diễn giải: suy luận về người mua, người bán hay tâm lý. Cần thêm bối cảnh và xác nhận, có thể hợp lý nhưng có thể sai.
• Kết luận chưa đủ bằng chứng: điều bốn mức giá không thể cho biết.

Bảng dưới đây dùng cây nến ở Hình 1 và so sánh với 5 nến trước đó.

Nhóm	Ví dụ
Quan sát tính được từ OHLC	• Giá đóng cửa ở khoảng 78% biên độ tính từ đáy. • Bóng dưới (4) dài hơn bóng trên (2). • Thân (3) bằng khoảng 1,4 lần và biên độ (9) bằng khoảng 1,9 lần trung bình 5 nến trước.
Diễn giải cần thêm bối cảnh	• “Phe mua chiếm ưu thế khi kết thúc.” • “Giá từng bị đẩy xuống thấp rồi phe mua kéo lên lại.” • “Áp lực mua mạnh hơn bình thường.”
Kết luận chưa đủ bằng chứng không thể rút ra từ OHLC	• “Có một nhóm người cố tình thao túng giá.” • “Giá chắc chắn sẽ tăng ở nến tiếp theo.”

Không phải mọi dòng trong bảng đều có nguồn ủng hộ:

• Các dòng ở nhóm Diễn giải là loại diễn giải mà StockCharts ChartSchool có nêu: đóng gần mức cao nhất thì phe mua mạnh hơn, bóng dưới dài cho thấy giá từng bị đẩy xuống rồi bị kéo lại, thân dài thể hiện áp lực mua hoặc bán mạnh hơn. Chính trang đó nhấn mạnh ý nghĩa phụ thuộc vào xu hướng trước đó và cần được xác nhận thêm, nên đây vẫn chỉ là diễn giải.
• Các dòng ở nhóm Kết luận chưa đủ bằng chứng không được nguồn nào đã đọc ủng hộ. Chúng được nêu ra để bạn nhận ra loại kết luận cần tránh.

Về câu “có nhóm người cố tình thao túng”: một cây nến OHLC chỉ ghi bốn mức giá. Nó không ghi ai đã giao dịch, giao dịch bao nhiêu, vì lý do gì. Vì vậy không thể kết luận điều đó chỉ từ hình dạng cây nến.

Một bóng trên dài cũng không tự chứng minh giá sắp giảm. Nó chỉ cho biết trong khoảng thời gian đó giá từng lên cao hơn mức đóng cửa.

Hai đường đi, một cây nến

Cây nến chỉ giữ lại bốn mức giá. Nó không giữ lại thứ tự mà giá đã đi qua chúng.

Hình 3. Hai đường đi giá khác nhau cho cùng một cây nến. Ví dụ giả định.

Trong Hình 3, đường A chạm 114 trước rồi mới xuống 105. Đường B làm ngược lại. Hai câu chuyện rất khác nhau, nhưng cây nến cuối cùng giống hệt nhau: mở 109, cao nhất 114, thấp nhất 105, đóng 112. Chỉ nhìn cây nến, bạn không phân biệt được hai trường hợp.

Cùng hình dạng, bối cảnh khác nhau

Bây giờ hãy đặt cùng một cây nến vào hai bối cảnh.

Hình 4. Cùng một hình dạng nến (thân 3, bóng trên 2, bóng dưới 4) đứng sau ba nến tăng và sau ba nến giảm. Ví dụ giả định.

Về số đo, hai cây nến đang xét giống nhau. Nhưng một người đọc có thể diễn giải chúng rất khác, vì cây thứ nhất đứng sau đà tăng còn cây thứ hai đứng sau đà giảm. Bài này không chọn một cách diễn giải nào. Điều cần nhớ là: hình dạng một cây nến chưa đủ để nói nó mang ý nghĩa gì. Cách đặt cây nến vào bối cảnh sẽ được nói ở bài về đọc nến trong bối cảnh.

Những điều không thể kết luận từ một cây nến

Từ một cây nến OHLC thông thường, bạn không thể biết chắc:

• Mức cao nhất hay mức thấp nhất xảy ra trước.
• Khối lượng giao dịch, vì cây nến chỉ ghi bốn mức giá.
• Ai đã mua hoặc bán, và vì lý do gì.
• Có sự tác động có chủ đích tới giá hay không.
• Giá sẽ đi đâu ở cây nến tiếp theo.

Điều bạn có thể làm là mô tả bằng số những gì cây nến cho thấy, rồi nói rõ phần nào là quan sát và phần nào là diễn giải của bạn.

Tóm tắt

• Từ bốn mức giá, bạn đo được biên độ, thân, bóng trên, bóng dưới. Ba đoạn sau cộng lại bằng biên độ.
• Vị trí đóng cửa trong biên độ cho biết giá kết thúc ở đâu trong khoảng đó.
• “Dài” hay “ngắn” là so sánh với biên độ của chính nến và với các nến xung quanh. Đừng vội dùng một ngưỡng cố định.
• Quan sát kiểm tra được bằng số. Diễn giải là suy luận và có thể sai.
• Hai đường đi giá khác nhau có thể cho cùng một cây nến, và cùng một hình dạng có thể đứng trong những bối cảnh khác nhau.

Ôn tập

Hãy tự làm trước, rồi mở phần đáp án.

Bài tập 1. Một cây nến có giá mở cửa 50, cao nhất 58, thấp nhất 47, đóng cửa 55. Tính biên độ, thân, bóng trên, bóng dưới và vị trí giá đóng cửa trong biên độ (làm tròn đến phần trăm).

Xem đáp án

• Biên độ: 58 − 47 = 11.
• Thân: 55 − 50 = 5 (đóng cao hơn mở nên là nến tăng).
• Bóng trên: 58 − 55 = 3.
• Bóng dưới: 50 − 47 = 3.
• Kiểm tra: 5 + 3 + 3 = 11, đúng bằng biên độ.
• Vị trí đóng: (55 − 47) ÷ 11 = 8/11 ≈ 73% tính từ đáy lên.

Bài tập 2. Cho cây nến: mở 109, cao nhất 114, thấp nhất 105, đóng 112. Mỗi câu dưới đây là quan sát, diễn giải hay kết luận chưa đủ bằng chứng?

a. “Giá đóng cửa ở khoảng 78% biên độ tính từ đáy.” b. “Phe mua đã kiểm soát khoảng thời gian này.” c. “Bóng dưới (4) dài hơn thân (3).” d. “Có người đã cố tình đẩy giá lên cao rồi bán ra.”

Xem đáp án

• a. Quan sát. (112 − 105) ÷ 9 = 7/9 ≈ 78%. Bạn kiểm tra được bằng số.
• b. Diễn giải. “Phe mua kiểm soát” là suy luận về người tham gia, không có trong bốn mức giá.
• c. Quan sát. Bóng dưới là 109 − 105 = 4, thân là 112 − 109 = 3, nên 4 > 3.
• d. Kết luận chưa đủ bằng chứng. Cây nến không ghi ai giao dịch hay vì lý do gì, nên không thể kết luận về ý định.

Bài tập 3. Hai bạn cùng nhìn cây nến ở bài tập 2. An nói giá lên 114 trước rồi mới xuống 105. Bình nói giá xuống 105 trước rồi mới lên 114. Ai đúng?

Xem đáp án

Không thể biết chỉ từ cây nến. Cả hai đường đi đều tạo ra đúng cây nến này (xem Hình 3), vì cây nến chỉ giữ bốn mức giá chứ không giữ thứ tự.

Muốn biết, bạn cần dữ liệu chi tiết hơn, ví dụ xem các khung thời gian nhỏ hơn. Ngay cả vậy cũng có thể chưa đủ nếu cả hai mức cùng nằm trong một cây nến nhỏ.