Các dạng nến cơ bản

Mục tiêu bài học

Sau bài này, bạn có thể:

• Mô tả và nhận ra các dạng nến cơ bản: thân dài, thân ngắn, marubozu, spinning top, doji và vài dạng doji phổ biến.
• Nói được mỗi dạng cho thấy điều gì quan sát được, và điều gì chỉ là diễn giải.
• Phân biệt dạng nến với mẫu nến phụ thuộc bối cảnh.
• Biết rằng định nghĩa có thể khác nhau giữa các tài liệu.

Bài này nối tiếp Thân nến và bóng nến cho biết điều gì? và Đọc nến trong bối cảnh. Các ví dụ đều là số liệu giả định.

Dạng nến và mẫu nến

• Dạng nến là cách mô tả hình dạng của một cây nến: thân dài hay ngắn, có bóng hay không, mở và đóng gần nhau hay xa nhau.
• Mẫu nến thường gắn hình dạng đó với bối cảnh (ví dụ xu hướng trước đó) hoặc với nhiều nến liền nhau, và thường cần được xác nhận.

Việc tách “dạng nến” và “mẫu nến” là cách tổ chức nội dung của thư viện này. Thuật ngữ ở các tài liệu khác có thể khác, và nhiều tài liệu gọi tất cả là “mẫu nến”.

Bài này chỉ nói về dạng nến. Hammer, Hanging Man và Shooting Star là các mẫu phụ thuộc bối cảnh và sẽ được nói ở bài về mẫu nến một cây.

Lưu ý về định nghĩa

Không có một định nghĩa duy nhất được mọi tài liệu dùng chung. Ví dụ, StockCharts ChartSchool và Wikipedia mô tả hơi khác nhau:

• StockCharts mô tả spinning top có cả hai bóng dài và thân nhỏ. Wikipedia nói độ dài hai bóng có thể khác nhau.
• StockCharts nói về thân dài hay ngắn theo các nến xung quanh (khi bàn về doji). Wikipedia coi thân dài, bình thường hay ngắn theo tỷ lệ so với các bóng của chính cây nến.
• Wikipedia ghi nhận việc nhận diện mẫu nến mang tính chủ quan, và phần mềm vẽ biểu đồ phải dựa vào các quy tắc định sẵn.

Vì vậy bài này không đặt một ngưỡng số nào làm chuẩn chung. Các con số trong bài chỉ là ví dụ để bạn thấy hình dạng. Khi bạn dùng một định nghĩa hay một ngưỡng, hãy ghi rõ nó là của ai hoặc do bạn đặt, và dùng nhất quán.

Quy ước màu của các hình trong bài này: nến tăng (đóng cao hơn mở) tô xanh ngọc, nến giảm (đóng thấp hơn mở) tô đỏ san hô, nến doji (đóng bằng mở) tô xám sáng. Màu chỉ là quy ước của các hình này; nền tảng khác có thể tô khác, nên hãy đọc theo nhãn trong hình và theo số liệu Mở – Cao – Thấp – Đóng.

Hình 1. Tám dạng nến cơ bản (ví dụ giả định). Mỗi hình chỉ minh họa hình dạng, không có ngưỡng số chung.

Số liệu của tám hình trong Hình 1 như sau (giả định, chỉ để minh họa):

Dạng	Mở	Cao	Thấp	Đóng
Thân dài	101	110	100	109
Thân ngắn	104	106	103	105
Marubozu	100	110	100	110
Spinning top	104	110	100	106
Doji	105	107	103	105
Doji chân dài	105	110	100	105
Dragonfly	110	110	100	110
Gravestone	100	110	100	100

Từ đó, thân và bóng của từng dạng là:

Dạng	Thân	Bóng trên	Bóng dưới	Biên độ
Thân dài	8	1	1	10
Thân ngắn	1	1	1	3
Marubozu	10	0	0	10
Spinning top	2	4	4	10
Doji	0	2	2	4
Doji chân dài	0	5	5	10
Dragonfly	0	0	10	10
Gravestone	0	10	0	10

Nến thân dài và nến thân ngắn

Cách nhận diện. Thân là phần nối giá mở và giá đóng. “Dài” hay “ngắn” là so sánh: với biên độ của chính cây nến, hoặc với thân của các nến xung quanh. Trong ví dụ, nến thân dài có thân 8 trên biên độ 10, còn nến thân ngắn có thân 1.

Điểm dễ nhầm.

• Thân ngắn không có nghĩa là biên độ nhỏ. Một nến có thân ngắn nhưng bóng rất dài vẫn có biên độ lớn (đó là hình dạng của spinning top hay doji chân dài ở dưới).
• “Ngắn” nhỏ hay lớn tùy các nến xung quanh. Cùng một thân 1 có thể là ngắn ở thị trường biến động mạnh và là dài ở thị trường biến động yếu.

Điều quan sát được. Khoảng cách giữa giá mở và giá đóng, so với biên độ và so với các nến gần đó.

Giới hạn khi diễn giải. StockCharts diễn giải rằng thân càng dài thì áp lực mua hoặc bán càng mạnh, và nến ngắn cho thấy ít biến động hoặc giai đoạn củng cố. Đó là diễn giải. Trang này cũng lưu ý rằng nhiều điều phụ thuộc vào vị trí của nến trong bức tranh rộng hơn.

Bối cảnh. Hãy so thân với các nến liền trước (Bước 5 của bài trước) và xem nến nằm ở đâu trong xu hướng hay vùng đi ngang.

Marubozu

Cách nhận diện. Nến không có bóng trên và bóng dưới, nên giá mở và giá đóng chính là giá thấp nhất và giá cao nhất. Theo StockCharts, marubozu trắng có mở bằng thấp nhất và đóng bằng cao nhất; marubozu đen có mở bằng cao nhất và đóng bằng thấp nhất. Trong Hình 1 là marubozu tăng (thân xanh ngọc).

Điểm dễ nhầm.

• Trong bài này, marubozu được hiểu là nến không có bóng, theo mô tả của StockCharts và Wikipedia. Nếu bạn xét một nến có bóng rất nhỏ, hoặc gọi nó là “gần marubozu”, đó là quy ước riêng của bạn, không thuộc định nghĩa này. Hai nguồn trên không nêu mức dung sai.
• Không phải nến thân dài nào cũng là marubozu: nến thân dài vẫn có thể có bóng (như nến thân dài ở Hình 1).

Điều quan sát được. Giá đóng cửa trùng giá cao nhất (hoặc thấp nhất) và giá mở cửa trùng đầu kia của biên độ.

Giới hạn khi diễn giải. StockCharts diễn giải rằng marubozu cho thấy phe mua (hoặc phe bán) kiểm soát từ giao dịch đầu tới giao dịch cuối. Cây nến chỉ ghi bốn mức giá, không ghi ai giao dịch hay khối lượng, nên đây là diễn giải, không phải điều đo được. Cây nến cũng không bảo đảm hướng giá tiếp theo.

Bối cảnh. Cùng một marubozu có thể ở đầu một xu hướng, ở giữa, hay sau một đợt đi nhanh. Ý nghĩa tùy vị trí đó và cần quan sát các nến sau.

Spinning top

Cách nhận diện. Thân nhỏ, có bóng ở cả hai phía. StockCharts mô tả “bóng trên dài, bóng dưới dài và thân nhỏ”. Wikipedia nói độ dài hai bóng có thể khác nhau. Ví dụ trong Hình 1: thân 2, bóng trên 4, bóng dưới 4, biên độ 10.

Điểm dễ nhầm.

• Với doji: spinning top vẫn có một thân nhỏ, còn doji có mở và đóng gần như bằng nhau. Ranh giới giữa “thân nhỏ” và “gần bằng nhau” không được chuẩn hóa (xem bài tập 3).
• Với nến thân ngắn thông thường: spinning top cần bóng đáng kể ở cả hai phía, còn nến thân ngắn thì chưa chắc.
• Màu của thân (tăng hay giảm) thường không phải điểm phân biệt.

Điều quan sát được. Thân nhỏ so với biên độ, và có bóng ở hai phía.

Giới hạn khi diễn giải. StockCharts diễn giải spinning top là biểu hiện của sự do dự. Wikipedia xem nó là mẫu trung lập và chỉ có ý nghĩa hơn khi nằm trong các hình thái khác. Cả hai đều là diễn giải.

Bối cảnh. StockCharts nói spinning top sau một đợt tăng dài có thể gợi ý sự suy yếu của phe mua hoặc sự gián đoạn xu hướng. Đây vẫn là giả thuyết cần xác nhận.

Doji và các dạng phổ biến

Cách nhận diện. Doji có giá mở và giá đóng gần như bằng nhau, nên thân rất nhỏ hoặc chỉ là một vạch ngang. StockCharts nhấn mạnh “lý tưởng nhưng không nhất thiết là bằng nhau tuyệt đối”, và mức độ đáng kể của một doji phụ thuộc giá, biến động gần đây và các nến trước. Các dạng phổ biến:

• Doji thường: mở bằng (hoặc gần bằng) đóng, với bóng ở hai phía.
• Doji chân dài (Long-legged Doji): bóng trên và bóng dưới đều dài, gần bằng nhau. Đây là cách dịch dùng trong bài này.
• Dragonfly: mở, cao nhất và đóng bằng (hoặc gần bằng) nhau, bóng dưới dài.
• Gravestone: mở, thấp nhất và đóng bằng (hoặc gần bằng) nhau, bóng trên dài.

Điểm dễ nhầm.

• Doji khác với spinning top ở chỗ mở và đóng gần như bằng nhau, chứ không chỉ “thân nhỏ”.
• Dragonfly và gravestone không giống nhau: một cái có bóng dưới dài, một cái có bóng trên dài.
• “Gần như bằng nhau” bao xa thì còn là doji tùy định nghĩa và mức biến động của tài sản.

Điều quan sát được. Giá đóng cửa rất gần giá mở cửa, kèm vị trí và độ dài của các bóng.

Giới hạn khi diễn giải. StockCharts diễn giải doji thể hiện sự do dự giữa bên mua và bên bán. Trang này cũng nói doji đứng một mình là mẫu trung lập và không đủ để đánh dấu một sự đảo chiều, cần xác nhận thêm.

Hình 2. Cùng một doji (mở bằng đóng, bóng trên 3 và bóng dưới 3) sau bốn nến tăng và sau bốn nến giảm (ví dụ giả định).

Bối cảnh. Số đo của hai doji ở Hình 2 giống hệt nhau. Điều khác nhau là xu hướng trước đó. Theo StockCharts, bất kỳ thiên hướng tăng hay giảm nào của doji cũng dựa vào diễn biến giá trước đó và sự xác nhận về sau. Bài này không chọn một cách diễn giải nào.

Bảng tra cứu ngắn

Bảng này tóm tắt cách nhận diện và giới hạn. Các mô tả là cách nói của bài, không phải ngưỡng chung.

Dạng	Cách nhận diện	Điều quan sát được	Giới hạn diễn giải
Thân dài	Thân lớn so với biên độ hoặc so với các nến xung quanh	Mở và đóng cách xa nhau	Mạnh hay yếu tùy vị trí trong bức tranh rộng hơn
Thân ngắn	Thân nhỏ so với biên độ hoặc các nến xung quanh	Mở và đóng gần nhau	"Ngắn" là tương đối, có thể vẫn có biên độ lớn
Marubozu	Không có bóng; mở và đóng là hai đầu của biên độ	Mở bằng thấp nhất và đóng bằng cao nhất (hoặc ngược lại)	"Ai kiểm soát" là diễn giải; không bảo đảm hướng tiếp theo
Spinning top	Thân nhỏ, bóng ở cả hai phía	Thân nhỏ so với biên độ, hai bóng đáng kể	"Do dự" là diễn giải; định nghĩa khác nhau giữa tài liệu
Doji	Mở và đóng gần như bằng nhau	Thân rất nhỏ hoặc là một vạch ngang	Đứng một mình không đủ để kết luận đảo chiều
Doji chân dài	Doji với hai bóng dài, gần bằng nhau	Giá đi xa cả hai phía rồi đóng gần giá mở	Cần bối cảnh và xác nhận
Dragonfly	Mở, cao nhất, đóng gần bằng nhau; bóng dưới dài	Giá từng xuống thấp rồi đóng gần mức cao	Ý nghĩa phụ thuộc diễn biến trước đó và xác nhận sau đó
Gravestone	Mở, thấp nhất, đóng gần bằng nhau; bóng trên dài	Giá từng lên cao rồi đóng gần mức thấp	Ý nghĩa phụ thuộc diễn biến trước đó và xác nhận sau đó

Tóm tắt

• Dạng nến mô tả hình dạng một cây nến. Mẫu nến gắn hình dạng với bối cảnh và thường cần xác nhận.
• Thân dài hay ngắn là so sánh, với biên độ và với các nến xung quanh.
• Marubozu không có bóng. Spinning top có thân nhỏ và bóng hai phía. Doji có mở và đóng gần như bằng nhau, với các dạng chân dài, dragonfly và gravestone.
• Điều đo được là các số đo của nến. Điều “do dự” hay “ai kiểm soát” là diễn giải.
• Định nghĩa khác nhau giữa các tài liệu. Hãy ghi rõ định nghĩa hay ngưỡng bạn dùng.

Ôn tập

Hãy tự làm trước, rồi mở phần đáp án.

Bài tập 1. Mô tả mỗi nến dưới đây bằng tên dạng nến phù hợp nhất (nêu tên và lý do). Dùng cách mô tả trong bài.

Nến	Mở	Cao	Thấp	Đóng
A	100	110	100	110
B	105	110	100	105
C	110	110	100	110
D	100	110	100	100

Xem đáp án

• A: marubozu (tăng). Mở bằng giá thấp nhất (100), đóng bằng giá cao nhất (110), không có bóng.
• B: doji chân dài. Mở bằng đóng (105), bóng trên 5 và bóng dưới 5 đều dài và bằng nhau.
• C: dragonfly. Mở, cao nhất và đóng đều bằng 110, bóng dưới dài 10.
• D: gravestone. Mở, thấp nhất và đóng đều bằng 100, bóng trên dài 10.

Tên gọi là cách mô tả hình dạng. Nó chưa nói gì về hướng giá tiếp theo.

Bài tập 2. Một người nói: “Có một doji xuất hiện, nên giá chắc chắn sắp đảo chiều.” Nhận định này sai ở đâu?

Xem đáp án

Có hai chỗ chưa đúng.

1. Doji là dạng nến, mô tả hình dạng (mở và đóng gần bằng nhau). Việc nó có ý nghĩa gì phụ thuộc bối cảnh, như xu hướng trước đó (Hình 2).
2. “Chắc chắn” là kết luận chưa đủ bằng chứng. StockCharts nói doji đứng một mình là trung lập và không đủ để đánh dấu một sự đảo chiều, cần xác nhận thêm.

Cách nói thận trọng hơn: “Có một doji sau bốn nến tăng. Giả thuyết là đà tăng có thể chững lại, cần theo dõi các nến sau.”

Bài tập 3. Một nến có mở 105, cao nhất 110, thấp nhất 100, đóng 106. Tài liệu A gọi nó là doji và tài liệu B gọi nó là spinning top, nhưng bạn chưa biết tiêu chí của hai tài liệu đó. Tính các số đo và cho biết cách gọi nào phù hợp với từng tài liệu.

Xem đáp án

• Thân: 106 − 105 = 1. Bóng trên: 110 − 106 = 4. Bóng dưới: 105 − 100 = 5. Biên độ: 10. Kiểm tra: 1 + 4 + 5 = 10.

Chưa đủ thông tin để xác định cách gọi nào phù hợp với từng tài liệu vì chưa biết tiêu chí của chúng. Thân bằng 10% biên độ là số đo, không tự động là ngưỡng nhận diện Doji.

Điều bạn làm được là nêu số đo (thân 1, hai bóng 4 và 5, biên độ 10) và ghi rõ tiêu chí bạn dùng khi gọi tên, rồi dùng nhất quán.